Ο Μάρκος Αυρήλιος δεν ήταν προπονητής προσωπικής ανάπτυξης

Ένας αυτοκράτορας αντιμέτωπος με τον θάνατό του στον Δούναβη

Φανταστείτε έναν άντρα γύρω στα πενήντα σε ένα στρατιωτικό στρατόπεδο στις όχθες του Δούναβη. Έξω, οι λεγεώνες πολεμούν εναντίον Κούδων και Μαρκομάνων. Μέσα στην αυτοκρατορία, μια επιδημία που οι ιστορικοί αποκαλούν αντωνίνεια πανώλη σκοτώνει στρατιώτες και πολίτες εδώ και χρόνια. Τη νύχτα, αυτός ο άντρας γράφει στα ελληνικά μερικές σύντομες σημειώσεις για τον εαυτό του. Είναι ο Μάρκος Αυρήλιος, αυτοκράτορας της Ρώμης, και αυτό που γράφει σήμερα πωλείται στα αεροδρόμια με τον τίτλο Σκέψεις.

Ο Μάρκος Αυρήλιος στην εκστρατεία του Δούναβη

Ρώμη
Βινδόβονα
Καρνούς
Ακουίνκουμ
Δούναβης
Mare Nostrum
Εύξεινος Πόντος
ΙΤΑΛΙΑ
ΓΑΛΛΙΑ
ΙΣΠΑΝΙΑ
ΔΑΚΙΑ
ΓΕΡΜΑΝΙΑ

Ο Δούναβης πηγάζει από τον Μέλανα Δρυμό και εκβάλλει στη Μαύρη Θάλασσα. Μεταξύ Βιέννης και Βουδαπέστης, κατά τη διάρκεια των Μαρκομανικών Πολέμων, όρισε τα βόρεια σύνορα της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, το μέρος όπου ο Μάρκος Αυρήλιος έγραψε μέρος των Εις αυτοστόν (Τα Σκέπτες του).

Αυτός ο τίτλος δεν είναι δικός του. Η χειρόγραφη παράδοση διατηρεί το ελληνικό όνομα Τὰ εἰς ἑαυτόν, κάτι σαν «τα πράγματα για τον εαυτό του» ή «γραπτά απευθυνόμενα στον εαυτό του». Άλλες αρχαίες περιγραφές λένε το ίδιο με άλλα λόγια, όπως «σημειώσεις που έγραψε για τον εαυτό του», και το όνομα Σκέψεις καθιερώθηκε πολύ αργότερα. Ορισμένα βιβλία του έργου φέρουν ακόμη τοπωνυμικές σημειώσεις, όπως «στους Κούδους» ή «στην Καρνούντο», που τοποθετούν τη συγγραφή εν μέσω της εκστρατείας των μαρκομανικών πολέμων, μεταξύ 170 και 180 μ.Χ.

Προτομή του Μάρκου Αυρηλίου [mat:img3] — Προτομή του Μάρκου Αυρηλίου

Ο ιστορικός της φιлосоσίας Περντ Αντό (Pierre Hadot) πρότεινε την ανάγνωση που ακολουθούν σήμερα πολλοί ειδικοί. Ο Μάρκος Αυρήλιος δεν συνέτασσε ούτε κάποια πραγματεία ούτε κάποιο εγχειρίδιο για αναγνώστες, αλλά ασκούσε μια στωική πνευματική άσκηση, μια πειθαρχία επανάληψης των αρχών της σχολής του για να γίνουν σάρκα από τη σάρκα του. Γι' αυτό το κείμενο επαναλαμβάνεται, αντιφάσκει στον τόνο, μαλώνει τον εαυτό του και επανέρχεται ξανά και ξανά στις ίδιες ιδέες.

Προτομή του Μάρκου Αυρηλίου [mat:img2] — Προτομή του Μάρκου Αυρηλίου

Η διαφορά αυτή βαραίνει τον τρόπο με τον οποίο το διαβάζουμε. Ένα εγχειρίδιο υπόσχεται αποτελέσματα σε όποιον το ακολουθεί· ένα τέτοιο τετράδιο καταγράφει την προσπάθεια ενός ανθρώπου να μην προδώσει τον εαυτό του ενώ κυβερνούσε μια αυτοκρατορία σε πόλεμο και έβλεπε τον λαό του να πεθαίνει.

Αυτό που εξαρτάται από εσένα και αυτό που δεν εξαρτάται

Στο πρώτο βιβλίο, ο Μάρκος Αυρήλιος ευχαριστεί κάθε πρόσωπο που τον διαμόρφωσε. Από τον δάσκαλό του Ιούνιο Ρούστικο λέει ότι έμαθε τα σημειώματα του Επίκτητου, του φιλοσόφου που υπήρξε σκλάβος και δίδασκε στη Νικόπολη. Ο Αντό δείχνει ότι μεγάλο μέρος των Σκέψεις επαναλαμβάνει, διατυπώνει εκ νέου και δοκιμάζει ιδέες του Επίκτητου. Ο αυτοκράτορας έγραφε ως μαθητής ενός πρώην σκλάβου, και το ήξερε.

Η πιο διάσημη ιδέα του Επίκτητου είναι η διάκριση ανάμεσα σε όσα εξαρτώνται από εμάς και σε όσα δεν εξαρτώνται. Από εμάς εξαρτώνται η κρίση, η πρόθεση και ο τρόπος αντίδρασης. Δεν εξαρτώνται από εμάς το σώμα, η φήμη, ο πλούτος ούτε το τι κάνουν οι άλλοι. Σήμερα το αποκαλούν «διχοτόμηση του ελέγχου» και συνήθως παρουσιάζεται ως τεχνική αποφυγής του άγχους.

Η διαδραστική εφαρμογή παρακάτω εφαρμόζει αυτήν την ίδια διάκριση σε τέσσερις διαφορετικές περιπτώσεις. Η «Καθολική» είναι η γενική περίπτωση του Επίκτητου: μέσα μένουν ηθική κρίση, επιθυμία και βούληση για δράση· έξω μένουν υγεία, πλούτος, κοινή γνώμη και μοίρα. «Ο γιατρός» την εφαρμόζει στο επάγγελμά του: μέσα μένουν η σύνεση στη διάγνωση, η επιλογή του φάρμακου και η επιμελής φροντίδα· έξω μένουν η θεραπεία του σώματος, η αντίδραση του ασθενούς, η ευγνωμοσύνη του και η εξάπλωση της νόσου. «Ο πλοίαρχος» την εφαρμόζει στη θάλασσα: μέσα μένουν ο προσανατολισμός των πανιών, ο χειρισμός του πηδαλίου και η καθοδήγηση των ναυτών· έξω μένουν ο άνεμος, η καταιγίδα, η νηνεμία και οι ύφαλοι. «Ο ρητορικός» την εφαρμόζει στον δημόσιο λόγο: μέσα μένουν η σαφήνεια της θέσης, η αλήθεια της αφήγησης και η εγκράτεια στην ομιλία· έξω μένουν η ετυμηγορία του δικαστή, το χειροκρότημα του κοινού, οι αποδοκιμασίες και η προκατάληψη του ακροατή. Και στις τέσσερις περιπτώσεις ο κανόνας είναι ο ίδιος: αυτό που εξαρτάται από εσένα είναι η κρίση σου, η πρόθεσή σου και η πράξη σου· αυτό που δεν εξαρτάται από εσένα είναι το αποτέλεσμα, το σώμα, ο καιρός, η αντίδραση του ασθενούς, η απόφαση του δικαστή ή η γνώμη του κοινού.

Ο τιμονιέρης
Ο γιατρός
Ο ρήτορας
Σκηνή: κάποιος κάνει το καθήκον του και η Τύχη αποφασίζει το αποτέλεσμα
Το καθήκον σου
Η Τύχη
Πώς έδρασες
Τι συνέβη
Ρύθμιση του πανιού
Χειρισμός του πηδαλίου
Καθοδήγηση των ναυτών
Απόπλους
Ούριος άνεμος
Καταιγίδα
Ύφαλος
Φτάνει στο λιμάνι
Ναυαγεί
Σύνεση στη διάγνωση
Επιλογή της θεραπείας
Επιμελής φροντίδα
Αγρυpνία
Το σώμα ανταποκρίνεται
Η πανώλη
Ο πυρετός δεν υποχωρεί
Γίνεται καλά
Πεθαίνει
Σαφής θέση
Αληθινή αφήγηση
Ομιλία με μετριοπάθεια
Ας ψηφίσει το δικαστήριο
Το δικαστήριο ακούει
Προκατάληψη του δικαστή
Αποδοκιμασίες
Κερδίζει τη δίκη
Χάνει τη δίκη

Κάνε το καθήκον σου και άφησε την Τύχη να αποφασίσει. Το ημερολόγιο διαχωρίζει το πώς έδρασες από αυτό που συνέβη: το αποτέλεσμα αλλάζει, το έργο σου όχι.

Για τους Στωικούς, η διάκριση αυτή είχε ηθικό σκοπό. Αν το μόνο που εξαρτάται από εμένα είναι να πράττω σωστά, τότε το μόνο αληθινό αγαθό είναι η αρετή, και το εξωτερικό αποτέλεσμα δεν με κάνει καλύτερο ούτε χειρότερο άνθρωπο. Ένας στρατηγός που σχεδιάζει με δικαιοσύνη και θάρρος μια εκστρατεία που καταλήγει σε ήττα δεν απέτυχε ως άνθρωπος· εκείνος που κερδίζει προδίδοντας τους συμμάχους του απέτυχε, έστω κι αν νικήσει.

Γι' αυτό ο Μάρκος Αυρήλιος επιμένει τόσο πολύ να κάνει αυτό που του αναλογεί και να αφήνει τα υπόλοιπα. Στόχος δεν ήταν ποτέ ο καλύτερος έλεγχος του αποτελέσματος. Ήταν να σταματήσει να μετρά τη ζωή του με βάση το αποτέλεσμα.

Το πολιτικό καθήκον πάνω από την προσωπική επιτυχία

Ο Μάρκος Αυρήλιος θεωρούσε τον εαυτό του μέρος μιας κοινότητας πολύ μεγαλύτερης από τη Ρώμη. Οι Στωικοί μιλούσαν για την κοσμόπολη, την ιδέα ότι όλα τα έλογα όντα αποτελούν μια ενιαία πόλη που διέπεται από τον λόγο. Στις Σκέψεις επανέρχεται πολλές φορές η εικόνα του σώματος, όπου κάθε άτομο είναι σαν ένα μέλος που υπάρχει για να συνεργάζεται με τα άλλα, ακριβώς όπως τα χέρια ή τα βλέφαρα.

Μια ρωμαϊκή νησίδα σε τομή: έξι γείτονες, ανάμεσά τους ο αυτοκράτορας, μοιράζονται τις πράξεις τους. Όταν κάποιος μένει στο κρεβάτι, η πόλη σβήνει· όταν σηκώνεται, ξαναρχίζει να κινείται.
Υφαντής
Γιατρός
Αυτοκράτορας
Νεροκουβαλητής
Αρτοποιός
Λεγεonάριος
Μία και μοναδική πόλη
Κάποιος μένει στο κρεβάτι
Σηκώνεται

Η κοσμόπολη ως νησίδα: κάθε γείτονας ζει από όσα συμβαίνουν στον άλλον, συμπεριλαμβανομένου του αυτοκράτορα. Αν κάποιος μείνει στο κρεβάτι, η πόλη σβήνει, μαζί και το δωμάτιό του.

Αυτή η εικόνα αλλάζει το νόημα της καθημερινής εργασίας. Στην αρχή του βιβλίου Β', ο αυτοκράτορας προετοιμάζεται για μια μέρα κατά την οποία θα συναναστραφεί αχάριστους, αδιάκριτους και ανέντιμους ανθρώπους, και υπενθυμίζει στον εαυτό του ότι είναι πλασμένοι να συνεργάζονται μαζί του και ότι το να θυμώνει μαζί τους είναι αντίθετο προς τη φύση. Δεν υπόσχεται να τους αποφύγει ούτε να τους αφήσει πίσω. Υποχρεώνει τον εαυτό του να τους υπηρετήσει.

Η αρχαία στωική φιλοσοφία απέδιδε τεράστια βαρύτητα στην ανθρώπινη κοινωνικότητα και στις υποχρεώσεις προς τους άλλους. Γι' αυτό η δικαιοσύνη εμφανίζεται στο κείμενο ως κεντρική αρετή και όχι ως στολίδι. Ένας αυτοκράτορας που ξυπνούσε κουρασμένος υπενθύμιζε στον εαυτό του ότι είχε γεννηθεί για να κάνει ανθρώπινα έργα, και το να μένει στο ζεστό του κρεβάτι δεν ήταν ένα από αυτά.

Ο αυτοκράτορας ενώπιον των πολιτικών του καθηκόντων

Αν συγκρίνεις αυτή τη λογική με εκείνη ενός σύγχρονου προγράμματος επαγγελματικών στόχων, η ένταση είναι προφανής. Η καριέρα ρωτά τι με συμφέρει να πετύχω· η κοσμόπολη ρωτά τι χρωστάω στους άλλους στο μέρος όπου έτυχε να βρίσκομαι.

Ο θάνατος ως μέτρο των πραγμάτων

Το βιβλίο Γ' ανοίγει με μια προειδοποίηση για τον χρόνο. Στην ισπανική μετάφραση του Ραμόν Μπαχ Πελίθερ για τις εκδόσεις Gredos, ο αυτοκράτορας γράφει ότι δεν αρκεί να συνειδητοποιεί κανείς ότι η ζωή σπαταλιέται, διότι υπάρχει κάτι πιο σοβαρό.

Δεν αρκεί μόνο να συνειδητοποιεί κανείς ότι η ζωή καταναλώνεται μέρα με τη μέρα και ότι το υπόλοιπο τμήμα της μικραίνει. Πρέπει, πολύ περισσότερο, να αναλογιστεί ένα άλλο άκρο. Ακόμη κι αν ο άνθρωπος ζήσει πολλά χρόνια, θα είναι πάντα αβέβαιο αν θα διαθέτει την ίδια διάθεση νου...
Marco Aurelio — Meditaciones, III, 1 (trad. Ramón Bach Pellicer, Gredos)

Αυτό που ανησυχεί τον Μάρκο Αυρήλιο είναι η απώλεια της διαύγειας πριν από την απώλεια της ζωής. Δεν φοβάται μήπως ξεμείνει από ώρες για παραγωγή· φοβάται μήπως του θολώσει η κρίση και δεν μπορεί πλέον να κατανοήσει ούτε να εκπληρώσει το καθήκον του. Η σπουδή του αποσπάσματος αποσκοπεί στο να ζει κανείς με καθαρό νου όσο το δυνατόν περισσότερο.

Σε άλλα βιβλία επαναλαμβάνει μια λίστα με επιφανείς ονόματα, αυτοκράτορες, φιλόσοφους και γιατρούς, που πέθαναν και σχεδόν κανείς δεν θυμάται πια. Το μάθημα στρέφεται κατά της ματαιοδοξίας. Αν ο Μέγας Αλέξανδρος και ο μουλαράς του κατέληξαν στην ίδια σκόνη, η φόρα που κυνηγάει κάποιος χάνει τη λάμψη της. Ο θάνατος, γι' αυτόν, αποτελούσε μέρος της φύσης, μια αλλαγή όπως τόσες άλλες, και το να τον αποδεχτεί κανείς διέλυε την προσκόλληση στη δική του σημασία.

Στη δημοφιλή εκδοχή, το memento mori χρησιμεύει συνήθως για να αξιοποιήσει κανείς στο έπακρο την ημέρα. Ο Μάρκος Αυρήλιος το χρησιμοποιούσε για να γίνεται μικρός μπροστά στο σύμπαν και, από αυτή τη μικρότητα, να ενεργεί με γαλήνη και δικαιοσύνη.

Ανάγλυφο από τη Στήλη του Μάρκου Αυρηλίου [mat:img1] — Ανάγλυφο από τη Στήλη του Μάρκου Αυρηλίου

Ο στωικισμός της Silicon Valley απέναντι στο πραγματικό κείμενο

Την τελευταία δεκαετία, ο στωικισμός έγινε τάση στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, στα podcast και στα γραφεία τεχνολογίας. Ο πιο προβεβλημένος εκλαϊκευτής είναι ο Ράιαν Χόλiday, συγγραφέας των βιβλίων Το εμπόδιο είναι ο δρόμος και Στωικό ημερολόγιο, τον οποίο η εφημερίδα The Guardian περιέγραψε ως γκουρού της Silicon Valley. Τα βιβλία του παρουσιάζουν τον στωικισμό ως ένα πρακτικό πλαίσιο για τη διαχείριση των αναποδιών, τη λήψη καλύτερων αποφάσεων και την απόκτηση ανθεκτικότητας.

Αρκετοί κριτικοί επισημαίνουν ότι αυτή η εκδοχή βάζει σε πρώτο πλανό την ανθεκτικότητα, την ηρεμία και την προσωπική αποτελεσματικότητα, ενώ ο αρχαίος στωικισμός θεωρούσε την αρετή ως το υπέρτατο αγαθό. Μια κριτική το συνοψίζει με μια ερώτηση που οι αρχαίοι έθεταν πράγματι στον εαυτό τους, το αν αυτό που θέλεις αξίζει να το θέλεις και αν είναι ενάρετο. Άλλες κριτικές αναγνωρίζουν ότι ο Χόλiday μιλάει για δικαιοσύνη, αλλά τη βρίσκουν διατυπωμένη με έναν τρόπο πιο πραγματιστικό και ατομικό από ό,τι θα δεχόταν ένας αρχαίος στωικός.

Υπάρχει επίσης μια απώλεια πλαισίου. Τα βιβλία εκλαΐκευσης χρησιμεύουν ως πύλη εισόδου, αλλά δεν προορίζονται να είναι ακαδημαϊκές εισαγωγές στον ιστορικό στωικισμό, και τείνουν να αναμειγνύουν τον Σενέκα, τον Επίκτητο και τον Μάρκο Αυρήλιο σαν να έλεγαν το ίδιο πράγμα. Η διχοτομία του ελέγχου, αποκομμένη από το στωικό σύστημα της λογικής, της φυσικής και της ηθικής, παραμένει ένα τρικ για το άγχος.

Η σύγχρονη παραγωγικότητα έναντι της αρχαίας ηθικής

Το ελληνικό κείμενο είναι πιο λιτό. Είναι ένας άντρας που επιτιμά τον εαυτό του, που ξέρει ότι είναι θνητός, που αισθάνεται αποτροπιασμό για την εξουσία που ασκεί και που αναγκάζει τον εαυτό του να υπηρετεί ανθρώπους που δεν συμπαθεί. Το να το διαβάζει κανείς ως οδικό χάρτη προς την επιτυχία αντιστρέφει τον σκοπό του.

Πώς να διαβάσετε τον Μάρκο Αυρήλιο σήμερα χωρίς να τον εξωραΐσετε

Το να διαβάζει κανείς σωστά τις Σκέψεις ξεκινά με το να σέβεται τη μορφή τους. Είναι αποσπασματικές, επαναλαμβανόμενες και ιδιωτικές σημειώσεις, και λειτουργούν καλύτερα σε μικρές δόσεις, διαβασμένες ξανά και ξανά, παρά στη σειρά σαν ένα βιβλίο συμβουλών. Είναι σκόπιμο να επιλέξει κανείς μια καταξιωμένη μετάφραση· στα ισπανικά, εκείνη του Bach Pellicer στον εκδοτικό οίκο Gredos ακολουθεί το ελληνικό κείμενο όπως το καθόρισε ο φιλόλογος A. I. Trannoy, και η σύγκριση μεταξύ των εκδόσεων δείχνει πόσο αλλάζει ο τόνος από τη μία μετάφραση στην άλλη.

Αυτό που μπορεί κανείς πράγματι να αξιοποιήσει χωρίς να το παραμορφώσει είναι η ίδια η άσκηση. Το να γράφει κανείς για τον εαυτό του, να υπενθυμίζει κάθε πρωί τι εξαρτάται από αυτόν και τι όχι, και να μετράει την ημέρα με βάση το πώς λειτούργησε και όχι με βάση το τι πέτυχε. Ένας φοιτητής που προετοιμάζεται με ειλικρίνεια για μια δύσκολη εξέταση μπορεί να χρησιμοποιήσει αυτή τη διάκριση για να σταματήσει να τιμωρεί τον εαυτό του για έναν άδικο βαθμό, χωρίς όμως να σταματήσει να διαβάζει.

Το πολιτικό καθήκον επιβιώνει επίσης πέρα από την αλλαγή του αιώνα. Σε μια δουλειά, σε μια γειτονιά ή σε μια οικογένεια, το ερώτημα του Μάρκου Αυρηλίου παραμένει επίκαιρο, επειδή στοχεύει σε αυτό που ο καθένας οφείλει στους άλλους από τη θέση που κατέχει. Αυτό το ερώτημα φέρνει σε δύσκολη θέση όποιον αναζητά στον στωικισμό ένα ανταγωνιστικό πλεονέκτημα, και εκεί ακριβώς βρίσκεται η αξία του.

Μένει μια τελευταία ειλικρίνεια. Ο Μάρκος Αυρήλιος ήταν ένας αυτοκράτορας με απόλυτη εξουσία, ο οποίος διεξήγαγε πολέμους και υπέγραψε τιμωρίες· οι σημειώσεις του δεν τον μετατρέπουν σε άγιο. Χρησιμεύουν ως μαρτυρία κάποιου που προσπάθησε, με ανάμεικτα αποτελέσματα, να μην αφήσει αυτή την εξουσία να τον διαφθείρει, και ο οποίος πέθανε σε εκστρατεία το 180 μ.Χ. χωρίς να έχει δημοσιεύσει ούτε μία γραμμή από όσα έγραψε για τον εαυτό του.

Sources

References

Audiovisual sources

Frequently asked questions

Τι είναι οι Σκέψεις του Μάρκου Αυρήλιου;

Είναι προσωπικές σημειώσεις που έγραφε στα ελληνικά ο Ρωμαίος αυτοκράτορας Μάρκος Αυρήλιος, με τον ελληνικό τίτλο Τὰ εἰς ἑαυτόν, δηλαδή «γραπτά απευθυνόμενα στον εαυτό του». Ο τίτλος Σκέψεις καθιερώθηκε πολύ αργότερα. Μέρος του έργου γράφτηκε εν μέσω των μαρκομανικών πολέμων, μεταξύ 170 και 180 μ.Χ.

Γιατί έγραφε ο Μάρκος Αυρήλιος τις Σκέψεις;

Σύμφωνα με τον Περντ Αντό, δεν συνέτασσε πραγματεία ούτε εγχειρίδιο για αναγνώστες, αλλά ασκούσε μια στωική πνευματική άσκηση επανάληψης των αρχών της σχολής του. Στόχος ήταν να μην προδώσει τον εαυτό του ενώ κυβερνούσε μια αυτοκρατορία σε πόλεμο. Γι' αυτό το κείμενο επαναλαμβάνεται και επανέρχεται στις ίδιες ιδέες.

Ποια είναι η διχοτόμηση του ελέγχου στον Επίκτητο;

Είναι η διάκριση ανάμεσα σε όσα εξαρτώνται από εμάς και σε όσα δεν εξαρτώνται. Από εμάς εξαρτώνται η κρίση, η πρόθεση και ο τρόπος αντίδρασης· δεν εξαρτώνται το σώμα, η φήμη, ο πλούτος ούτε το τι κάνουν οι άλλοι. Σήμερα παρουσιάζεται συνήθως ως τεχνική αποφυγής του άγχους.

Τι είναι η στωική κοσμόπολη;

Είναι η ιδέα ότι όλα τα έλογα όντα αποτελούν μια ενιαία πόλη που διέπεται από τον λόγο. Ο Μάρκος Αυρήλιος χρησιμοποιεί την εικόνα του σώματος, όπου κάθε άτομο είναι μέλος που υπάρχει για να συνεργάζεται με τα άλλα. Έτσι η δικαιοσύνη γίνεται κεντρική αρετή και όχι στολίδι.

Ποια η διαφορά ανάμεσα στις Σκέψεις και ένα εγχειρίδιο αυτοβελτίωσης;

Ένα εγχειρίδιο υπόσχεται αποτελέσματα σε όποιον το ακολουθεί, ενώ οι Σκέψεις καταγράφουν την προσπάθεια ενός ανθρώπου να μην προδώσει τον εαυτό του. Για τους Στωικούς το μόνο αληθινό αγαθό είναι η αρετή, και το εξωτερικό αποτέλεσμα δεν κάνει κάποιον καλύτερο ή χειρότερο άνθρωπο. Στόχος δεν ήταν ο έλεγχος του αποτελέσματος αλλά να σταματήσει να μετρά τη ζωή του με βάση αυτό.